Symptonen depressie: dit zijn de signalen waar je op moet letten

Het is iets wat je vaak ziet, hoort of leest in een boek, documentaire, film of series. Geschreven scenario’s, soms deels uit ervaring of gebaseerd op wat er is gehoord of gezien. De symptomen depressie is iets bijna ongrijpbaars. Want als je het bekende reclamespotje (zie video onderaan het artikel) ziet, denk je al snel te weten waar het over gaat. Je gaat er eigenlijk vanuit dat het om één bepaald type persoon gaat, maar de werkelijkheid is vaak heel anders. Iemand die depressief is, zit er niet altijd onverzorgd, verslonst en met donkere kringen onder de ogen bij. Heel eerlijk: zo dacht ik er namelijk altijd over. Maar niets blijkt minder waar, en dat weet ik nu helaas uit ervaring.

Disclaimer
Dit artikel is bedoeld om bewustwording te creëren over depressie en psychische klachten. Het vervangt geen professioneel advies of behandeling. Heb jij zelf depressieve gevoelens of maak je je zorgen om iemand in je omgeving? Neem altijd contact op met je huisarts of een andere gekwalificeerde zorgverlener.

Wat zeggen onderzoekers over depressie?

Volgens internationale richtlijnen, zoals de DSM-5 (het officiële handboek voor psychische stoornissen), spreken we van een depressie wanneer iemand minstens twee weken lang meerdere klachten ervaart die het dagelijks (simpele) taken, zoals boodschappen doen, al lastig vinden. Hoe die klachten zich uiten, verschilt heel erg per persoon. Voor de één is het vooral somberheid of leegte, voor de ander extreme vermoeidheid, prikkelbaarheid of lichamelijke pijn zonder een duidelijke oorzaak. Waar de één nauwelijks uit bed komt, staat de ander elke dag op, gaat werken en lacht met iedereen ‘gezellig’ mee. Juist dat meedoen en meelachen maakt een depressie vaak zo verborgen en onduidelijk. Er worden soms zelfs grapjes gemaakt, terwijl echt diepgaande gesprekken juist worden vermeden.

Hoe kan een depressie eruitzien?

Onderzoek laat zien dat depressie verschillende kanten heeft. Mensen kunnen zich leeg of hopeloos voelen, interesse verliezen in dingen die voorheen plezier gaven of gevangen raken in negatieve gedachten die steeds terugkomen. Zoals Fred van Leer in zijn boek ‘Niets is wat het lijkt‘ schreef dat er grote zwarte hond hem al jaren achternazat. Anderen hebben vooral last van slaapproblemen, een veranderde eetlust of vermoeidheid die niet verdwijnt, hoe lang ze ook slapen (als slapen überhaupt lukt). Sommige mensen trekken zich terug uit sociale contacten of verliezen de energie om dagelijkse taken te doen. Maar ook het tegenovergestelde kan: zich juist storten op sociale activiteiten, impulsieve aankopen doen, alles om afleiding te zoeken, waarna thuis de klap nog harder kan komen. Het kan natuurlijk ook een combinatie zijn van alles, het beeld is erg breed en kan nooit in één stereotype vangen.

Waarom herkennen we een depressie niet?

Het is een aandoening die zich soms achter een glimlach verschuilt, of bij iemand die er aan de buitenkant gezond en succesvol uitziet. Het Trimbos-instituut benadrukt dat bijna één op de vijf volwassenen in Nederland ooit in het leven te maken krijgt met depressieve klachten. En als ouders een depressie hebben (gehad), dan hebben hun kinderen ongeveer 2 tot 3 keer zo veel kans om ook een depressie te krijgen. Dat is dus best groot. Toch rust er nog altijd een taboe op praten over psychische problemen. En dat is zonde. In de maatschappij waarin we leven moet het er vaak mooi en rozenkleurig uitzien. Wanneer hebben we nog écht diepgaande gesprekken? Tijdens een etentje in die nieuwe hotspot wordt er meestal niet verteld hoe slecht iemand zich voelt. We vinden dat we sterk moeten zijn, dat een dip wel weer overgaat of dat een ander het erger heeft. Want ja, er gebeurt ook veel in de wereld. Maar depressie is geen gewone bui die je “even uitzit”. Het is een serieuze aandoening in je hersenen die aandacht, begrip en de juiste behandeling nodig heeft.

Praten, luisteren en écht horen

Ook zouden we kunnen kijken naar hoe we reageren op iemand die zich slecht voelt. Als iemand meerdere keren aangeeft dat het niet goed gaat, hebben we vaak de neiging om meteen actie te eisen: “bel de huisarts of specialist”, maar juist dat is niet altijd even verstandig om te zeggen. Natuurlijk moet je dat óók zeggen, want het is belangrijk dat iemand dat doet, maar vaak helpt het meer om een luisterend oor te bieden op zo’n moment, begrip te tonen en mee te praten in plaats van tegen te praten. Ook als iemand écht zo donker denkt dat suïcide in beeld komt, is vragen hiernaar misschien heel lastig, maar voor diegene juist heel fijn. Dan voelt hij of zij zich gehoord en dát is heel belangrijk. Het is bewezen dat open vragen stellen naar gedachten aan zelfdoding (bijvoorbeeld of iemand een plan heeft en wat hij of zij voor zich ziet) niet aanzet tot zelfmoord, maar juist kan helpen om erover te praten. Het tegenovergestelde, wegwuiven of zeggen “kijk wat je allemaal wél hebt”, kan iemand juist het gevoel geven niet gehoord te worden.

De risico’s van chatbots bij depressieve gevoelens

Steeds vaker zijn er waarschuwingen over het gebruik van AI-bots zoals ChatGPT bij mensen met (ernstige) depressieve gevoelens. Zulke tools kunnen informatie geven, maar missen echte empathie en menselijk inzicht, waardoor signalen van iemand die zich echt heel donker voelt verkeerd kunnen worden ingeschat. Onderzoekers waarschuwen dat AI soms negatieve overtuigingen bevestigt in plaats van doorbreekt, waardoor iemand juist verder kan wegzakken. Er is zelfs steeds meer bekend waarin mensen emotioneel afhankelijk werden van chatbots en daardoor minder steun zoeken bij hun omgeving zoals familie, vrienden of professionele hulp, omdat alles al digitaal werd uitgesproken. Waardoor het bijna lijkt alsof je het al bespreekbaar hebt gemaakt, terwijl het voor mensen om je heen nog heel onbekend is. Het gevaar is dat een bot nooit de menselijke verbinding en nuance kan vervangen die juist zó belangrijk zijn bij (ernstige) psychische problemen. Mijn hoop is dat AI in de toekomst mensen juist sneller doorverbindt met de juiste hulp in plaats van alleen maar “mooie woorden”, oefeningen of gedichtjes te geven. Want ja, dit gebeurt echt.

Waarom dit artikel?

Omdat ik het kort geleden zelf van heel dichtbij heb meegemaakt. Mijn lieve tante, die worstelde met zware depressieve gevoelens, is uit het leven gestapt. Er werd gelachen, grapjes gemaakt, ze zag er altijd verzorgd en netjes uit, maar achter die lach zat een pijn die wij niet altijd zagen. En dat is precies wat depressie zo verraderlijk maakt: het is niet altijd zichtbaar. Juist daarom hoop ik dat we er vaker over praten, en vooral op de juiste manier. Dat we leren écht te luisteren, zonder te snel te oordelen of oplossingen op te leggen. Zodat iemand die worstelt zich minder alleen voelt en sneller de juiste hulp kan vinden. Ook al zijn de wachttijden lang en de juiste plekken vaak vol: laat in die periode geen chatbot of negatieve gedachten de regie overnemen, maar zoek het gesprek en deel je gevoelens.

Feit blijft dat het donker van binnen sterker kan zijn dan de glimlach die je aan de buitenkant ziet. Juist dat maakt depressie zo ingewikkeld: je ziet het vaak niet.

Hulp nodig? Je staat er niet alleen voor.
Voel jij je somber of denk je aan zelfdoding? Praat erover. Bel gratis en anoniem met 113 Zelfmoordpreventie via 0800-0113 of chat via 113.nl.
Maak je je zorgen om iemand in je omgeving? Ook dan kun je daar terecht voor advies en steun.

Bron: RIVM, GGZ Nederland / MIND Korrelatie, DSM-5 en Trimbos-instituut.