Waarom een narcist zelf niet weet dat hij er een is

Jij hebt vast wel een ex, collega, schoonmoeder of manager die een narcist is. Je weet wel, iemand die alleen maar aan zichzelf denkt, iedereen voor zijn karretje spant en alles doet om gelijk te krijgen. Het label plakken we tegenwoordig misschien wat snel overal op, wat best logisch is, want ze lijken overal te zijn. Elon Musk? Donald Trump? Mariah Carey? Het zijn allemaal narcisten, maar dat weten ze waarschijnlijk niet eens. Dat heeft alles te maken met hun brein.

Het brein van een narcist ziet zich niet als een narcist

Als je ooit ruzie hebt gehad met een narcist, dan weet je dat jij altijd degene bent die sorry moet zeggen. Dit komt doordat narcisten zich niet afvragen of zij iets fout hebben gedaan. Zij denken niet dat ze te fel waren of beter niet over je schoonmoeder hadden kunnen beginnen. Psycholoog Betsy Holmberg weet hoe dat zit: het brein van een narcist werkt gewoon anders. In je hersenen zit een netwerk dat automatisch betekenis geeft aan wat er om je heen gebeurt. Bij de meeste mensen richt dat systeem zich deels naar binnen: op het reflecteren op je eigen gedrag. Bij narcisten gaat de focus sterker naar buiten. Hierdoor lijkt het, in hun ogen, echt zo alsof het altijd de schuld van iemand anders is.

Dat is het dus juist. Narcisten snappen echt niet dat zij het probleem zijn. Je zou denken dat een narcist ’s avonds in bed nadenkt over al zijn fouten, maar dat gebeurt niet. Hij ziet zichzelf juist als een goed, redelijk persoon die alles met de juiste intenties doet. Als jullie relatie stukloopt, komt dat omdat jij ondankbaar bent. Als collega’s boos worden, dan zijn ze gewoon jaloers. En als vrienden afstand nemen? Dan kunnen zij er gewoon niet tegen dat hij altijd eerlijk is. Hun zelfbeeld en hun gedrag liggen daardoor ver uit elkaar.

Een narcist kun jij niet veranderen

Dat is dus waarom het geen zin heeft om een narcist te willen veranderen. Dat helpt alleen in therapie. De meeste mensen zoeken namelijk hulp als zij merken dat er iets niet goed gaat, maar narcisten zien geen probleem. Dat snap ik wel. Als jij denkt dat iedereen om je heen alles verkeerd doet, dan ga je geen hulp zoeken. Maar goed. Dat betekent niet dat een narcist je nooit bewust manipuleert. Sommige mensen met narcistische trekken weten heel goed hoe ze anderen kunnen bespelen. Zij zien dit niet als iets verkeerds, maar als een manier om zichzelf te helpen. In hun beleving verdedigen ze zichzelf, halen ze hun gelijk of vechten ze voor iets waar ze recht op hebben.

Juist dat maakt het voor de mensen om hen heen zo vervelend. De meeste mensen gaan ervan uit dat iemand die hen kwetst, dat ook weet. Daardoor blijf je zoeken naar het moment waarop hij eindelijk inziet wat hij heeft gedaan. Je legt het nog een keer uit, stuurt een lang bericht of probeert rustig uit te leggen waarom iets pijn deed. Maar als iemand werkelijk gelooft dat hij niets verkeerd heeft gedaan, komt die erkenning vaak nooit. Dat betekent niet dat jouw gevoel niet klopt. Het betekent alleen dat je wacht op iets wat die ander waarschijnlijk helemaal niet kan geven.

Daarom is de belangrijkste les om goed te blijven kijken. Vergeet alle woorden, kijk naar daden. En dan heb ik het niet over iemands gedrag na een maandje daten. Het is belangrijk om over een langere periode te kijken naar hoe iemand zich gedraagt. Of hij zich wel om jou bekommert en echt tijd in je wil steken. Draait het niet allemaal om hem? En kan hij verantwoordelijkheid nemen voor de fouten die hij maakt? Kan hij kritiek verdragen zonder boos te worden? Dat zijn tekenen dat je te maken hebt met iemand die van zijn fouten kan leren. Iemand met narcistische trekken kan leren, maar een echte, heftige narcist niet. Blijft het keer op keer verkeerd gaan? Dan ben je aan het dweilen met de kraan open.